Scheuren ontstaan in de Runit-koepel door stijgende zeespiegel op de Marshalleilanden
De Runit Dome, ook wel “The Tomb” genoemd, is een omstreden overblijfsel van het nucleaire testtijdperk op de Marshalleilanden. Die betonnen constructie bedekt besmette grond en radioactief puin en roept veel vragen op over milieugevaren en de gezondheid van betrokkenen en omwonenden.
Achtergrond: hoe de Runit Dome ontstond
De Runit Dome ligt op Runit Island, onderdeel van de Enewetak Atoll, waar tussen 1946 en 1958 maar liefst 67 nucleaire tests werden uitgevoerd. Eén van die explosies, “Cactus”, liet een krater achter die later dienstdeed als stortplaats voor meer dan 120.000 ton besmette grond. Eind jaren ‘70 werd die krater afgedekt met een betonnen deksel van 45,7 cm dik, dat sindsdien tekenen van ouderdom en barsten toont.
Die constructie is nu bijna 50 jaar oud. Nucleair ingenieur Arjun Makhijani wijst erop dat zo’n betonnen kap het risico op lange termijn niet aankan, zeker niet als je bedenkt dat plutonium-239 gevaarlijk blijft voor meer dan 24.000 jaar.
Verhalen van betrokkenen
Een van de veteranen die meewerkte aan de sanering is Robert Celestial. Hij werkte in korte broek en rubberlaarzen in radioactief water. Aanvankelijk kregen hij en zijn collega’s te horen dat ze met oorlogspuin bezig waren. Celestial kreeg later gezondheidsproblemen, zoals zweren en kwetsbare botten, en spreekt scherp over de gebrekkige aanpak destijds. “We deden het niet goed,” zegt hij, en hij benadrukt dat onwetendheid en gebrek aan planning leidden tot het dumpen van apparatuur en besmet materiaal in de lagune.
Ivana Nikolic-Hughes van Columbia University meldde in 2018 verhoogde stralingsniveaus rond de koepel. Zij waarschuwt dat de stijgende zeespiegel en krachtigere stormen de integriteit van de Runit Dome kunnen aantasten. De koepel ligt op slechts 32,2 km van bewoonde gebieden, en de gevolgen van een mogelijke catastrofe zouden verwoestend kunnen zijn voor de gemeenschappen die de lagune gebruiken.
Milieuzorgen en wat instanties zeggen
Het US Department of Energy erkent dat de lagune al grote hoeveelheden radioactief materiaal bevat, maar schrijft de scheuren in de koepel toe aan ouderdom. Die verklaring krijgt kritiek van experts zoals Jack Niedenthal, voormalig gezondheidssecretaris van de Marshalleilanden, die de koepel een “monument van Amerikaans falen” noemt.
Het Compact of Free Association van 1986 gaf de Marshalleilanden formeel onafhankelijkheid, maar legde ook beperkingen op aan eventuele schadeclaims. Marshallese ambtenaren geven toe dat ze mogelijk niet het volledige plaatje hadden toen de overeenkomst werd ondertekend en wijzen erop dat ze zonder hulp van de VS niet over de technische en financiële middelen beschikken om de sanering aan te pakken.
Erkenning en wat het betekent voor veteranen
In 2023 begonnen de Amerikaanse autoriteiten veteranen formeel te erkennen als “atomic veterans”, waarmee zij toegang krijgen tot arbeidsongeschiktheidsuitkeringen. Volgens Celestial konden veel van deze soldaten eerder niet terecht bij de Veterans Affairs voor behandeling; hij benadrukt dat velen van hen aan kanker zijn overleden. Van de oorspronkelijke 4.000 troepen leven er nu nog maar enkele honderden.
Nu de koepel verder verslechtert en de risico’s door klimaatverandering toenemen, wordt duidelijk dat er een dringende herziening nodig is van de bestaande infrastructuur en beleidsmaatregelen. De situatie vraagt om internationale aandacht en actie om toekomstige rampen te voorkomen en lessen te trekken uit deze donkere periode in de nucleaire geschiedenis.